Qarnigii 18-aad, faylasuufkii Faransiiska ahaa ee Jean-Jacques Rousseau wuxuu qoray weedh ruxday fahamkii dunida ee xorriyadda. Wuxuu yiri: “Aadamuhu wuxuu dhashaa isagoo xor ah, haddana meel kasta silsilado ayuu kaga xiran yahay.” Xilligaas, silsiladuhu waxay ahaayeen kuwo muuqda—boqortooyooyin awood xad-dhaaf ah leh, nidaamyo adoonsi, iyo canshuuro qasab ah. Qofku wuxuu ogaa in la maamulayo, wuxuuna si cad u garanayay cida maamulaysa.
Maanta, haddii aynu eegno dunida casriga ah, silsiladihii birta ahaa way daxalaysteen. Waxaa la dhisay dawlado dumuqraadi ah, suuqyo xor ah, iyo teknoolajiyad gacantaada ku jirta. Haddana, waligeed ma soo marin taariikhda aadamaha xilli maskaxda, dhaqanka, iyo go’aamada qofka loo maamulo si la mid ah maanta.
Xaqiiqada qadhaadh ee aan inta badan laga hadlin waxay tahay: Awooddu ma oggola meel bannaan. Waa sharciga kowaad ee siyaasadda iyo cilmi-nafsiga. Haddii aadan adigu qaadan masuuliyadda inaad maamusho dareenkaaga, waqtigaaga, iyo hantidaada, waxaa hubaal ah in nidaam kale uu si aamusnaan ah u soo geli doono booskaas, isagoo ku maamulaya si waafaqsan dantiisa. Tani ma aha shirqool qarsoon ee waa xisaabta dabiiciga ah ee awoodda.
Maqaalkani wuxuu si qoto dheer u baarayaa qaabka uu u shaqeeyo nidaamka is-qancinta iyo maamulka. Waxaan raadinaynaa jawaabta su’aasha: Yaa dhab ahaan ina maamula, maxayse u doorbidaan inaynaan dareemin in nala maamulayo?
Sharciga ‘Meesha Bannaan’
Cilmiga siyaasadda waxaa ku jira fikrad loo yaqaan Power vacuum (Meel bannaan oo awoodeed). Waxay dhacdaa marka awooddii xukumi jirtay meesha ka baxdo, durbadiiba awood kale ayaa ku soo qamaamta si ay booskaas u buuxiso. Awooddu ma jecla faaruqnimada.
Xeerkani kuma koobna dawladaha iyo dhulalka; wuxuu si toos ah uga shaqeeyaa maskaxda aadamaha. Niccolò Machiavelli, oo ahaa qoraa iyo diblomaasi Talyaani ah oo qarnigii 16-aad si qaawan wax uga qoray awoodda iyo maamulka buuggiisii The Prince, ayaa fahmay in aadamuhu uu yahay mashiin raadinaya cid hoggaamisa. Machiavelli wuxuu madaxda kula taliyay inay dadka baraan baahi joogto ah oo ay u qabaan dawladda iyo nidaamka, si aysan waligood uga fikirin madaxbannaani.
Shirkadaha ugu waaweyn dunida ee maanta—ha ahaadaan kuwa maaliyadda ama kuwa teknoolajiyadda—waxay bilyanno doolar ku bixiyaan cilmi-baarista dabeecadda aadamaha (Behavioral science). Ujeedada cilmi-baaristani ma aha oo kaliya inay ku iibiyaan alaab; waa inay soo helaan meelaha bannaan ee maskaxdaada—xilliyada aad caajisan tahay, xilliyada aad murugeysan tahay, ama xilliyada aad dareemayso isku-kalsoonaan darro. Markii ay helaan meeshaas bannaan, waxay soo geliyaan xal (alaab, deyn, ama madadaalo) oo kaa dhigaya mid iyaga ku tiirsan. Haddii aadan adigu is-maamulin, Institutional incentives (dhiirigelinta qarsoon ee nidaamyada) ayaa ku maamulaya, maxaa yeelay macaashkooda ayaa ku xiran tabardarridaada.
Cabsida Masuuliyadda: Maxaan u Jeclanahay In Nala Maamulo?
Su’aasha ugu adag ee soo baxaysa ayaa ah: Haddii aadamuhu jecel yahay xorriyadda, maxaa u sahlaya nidaamyada in si fudud loo maamulo?
Jawaabta waxaa inoo furfuraya cilmi-nafsiga. Faylasuufka iyo cilmi-nafsi-yaqaanka Jarmalka ahaa Erich Fromm, buuggiisii caanka ahaa ee Escape from Freedom (Baxsashada Xorriyadda), wuxuu ku soo bandhigay aragti liddi ku ah waxaynu aaminsanahay. Fromm wuxuu ku dooday in aadamuhu uu gudaha ka neceb yahay xorriyadda dhabta ah. Sababtu waxay tahay, xorriyaddu waxay wadataa culeys weyn oo ah masuuliyad. Haddii aad xor tahay oo aad guuldareysato, cilladu adigay ku saaran tahay. Laakiin haddii aad qayb ka tahay nidaam weyn, oo lagu maamulayo, guuldarradaada waxaad u nisbayn kartaa dawladda, madaxda, dhaqaalaha, ama “nidaamka”.
Waxaa arrintan sii xoojinaya fahamka Carl Jung, oo ahaa cilmi-nafsi-yaqaan Swiss ah oo si weyn loogu yaqaan fikradaha unconscious mind (miyir-la’aanta) iyo shadow (hooska qofka). Jung wuxuu sheegay: “Ilaa aad ka dhigto miyir-la’aanta mid aad miyir u leedahay (conscious), waxay hagi doontaa noloshaada, waxaadna ugu yeeri doontaa qaddar.”
Social conditioning (Qaabaynta dhaqanka bulshada) ayaa kaalin weyn ka qaadata arrintan. Laga soo bilaabo carruurnimada, nidaamka waxbarashadu wuxuu qofka baraa inuu qaato amar. Waxaa lagu abaalmariyaa adeecidda, waxaana lagu ciqaabaa ka-weecashada sharciga. Marka qofku uu soo weynaado, wuxuu u haraa baahi nafsi ah oo ah inuu helo hay’ad kale oo u sheegta waxa uu samayn lahaa—ha noqoto madax shaqo, xisbi siyaasadeed, ama xeerarka aan qornayn ee baraha bulshada. Awooduhu waxay fahamsan yihiin baahidan, waana sababta ay mar walba u bixiyaan “hage” diyaar ah oo maskaxdaada la wareega.
‘Kibis Iyo Ciyaaro’
Si aan u aragno in qaabkani uusan ahayn mid casri ah, aan dib ugu noqonno Imbaraadooriyaddii Roomaanka (Roman Empire), mid ka mid ah awoodihii ugu waaweynaa ee soo mara taariikhda.
Qarnigii kowaad iyo labaad ee miilaadiga, caasimadda Rome waxay hoy u ahayd in ka badan hal milyan oo qof. Dadkaasi haddii ay gaajoodaan ama kacaan, waxay dumin lahaayeen Imbaraadooriyadda. Sidee bay madaxdii Roomaanku u xakameeyeen awooddan shacabka?
Waxay alifeen siyaasad caan baxday oo loo yaqaanay Panem et Circenses (Kibis iyo Ciyaaro). Dawladdu waxay dadweynaha siin jirtay qamadi (raashin) bilaash ah si ay calooshooda u buuxiso, waxayna u qaban jireen ciyaaro dhiig-daadis ah (Gladiator fights) fagaarayaasha waawayn ee Colosseum-ka si ay maskaxdooda u mashquuliyaan.
Nidaamkani ma ahayn mid laga wado naxariis. Wuxuu ahaa qalab lagu xakameynayo fahamka shacabka (Mass psychology). Marka aad qofka siiso cunto uu ku noolaado iyo madadaalo uu ku ilaawo dhibkiisa, waxaad dilaysaa hamigiisii is-maamulka. Qofka Roomaanka ahaa ee daawanayay ciyaaraha wuxuu is-moodayay inuu madadaashanayo, balse xaqiiqadu waxay ahayd in laga iibsanayay oggolaanshihiisa si dawladdu u sii xukunto.
Miyaan maanta la dhihi karin Panem et Circenses (Kibis iyo Ciyaaro) waxaa lagu beddelay deymo fudud (Easy credit) iyo baraha bulshada (Social media)? Madadaalada aan xadka lahayn ee shaashadaha waxay inaga xadaysaa diiraddii iyo xanaaqii aynu ku sixi lahayn xaaladaheenna dhabta ah.
Dagaalka Gudeed Iyo Wareegga Ku-Tiirsanaanta
Marka aynu eegno ilbaxnimada Islaamka, fahamka awoodda iyo is-maamulku wuxuu yeelanayaa weji ka qoto dheer oo ku salaysan difaaca nafta.
Al-Ghazali, oo ahaa caalim iyo mufakir weyn oo qarnigii 11-aad qoray buugga Ihya Ulum al-Din (Nooleynta Culuumta Diinta), wuxuu nafta aadamaha u sawiray sidii boqortooyo. Wuxuu sheegay in qofka dhexdiisa ay ku loolamayaan Caqliga iyo Hawada/Dareenka. Al-Ghazali wuxuu xusay in haddii Caqligu uusan noqon boqorka xukuma boqortooyada nafta, ay Hawadu la wareegi doonto awoodda. Natiijada ugu khatarsanina waxay tahay, marka qofku uu naftiisa ka adkaan waayo, in awood dibadeed ay si fudud ugu soo dhex dhuumato iyadoo isticmaalaysa dareennadaas furan—sida cabsida, hunguriga, iyo maqaam raadinta.
Caalimkii kale ee weynaa, Ibn Khaldun, ayaa qarnigii 14-aad buuggiisa Muqaddimah (Horudhaca) ku lafo-guray dhinaca bulshada ee is-maamulka. Wuxuu kala saaray dadka Baadiyaha ah (Badawi) ee isku filan, difaacana naftooda, iyo dadka Magaalada (Xadaari) ee ku tiirsan dawladda si ay amnigooda iyo dhaqaalahooda u sugto.
Ibn Khaldun wuxuu caddeeyay in marka bulshadu ay lumiso Asabiyyah (midnimada iyo is-tiirsanaanta gudaha) oo ay si buuxda ugu gacan gasho dawlad ilaalinaysa, ay lumiyaan geesinimadoodii iyo awooddoodii difaac. Waxay noqdaan kuwo daciif ah oo amarka la siiyo uun fuliya. Is-maamul la’aantu waxay dadka ka dhigtaa uun tiro ku jirta buugaagta canshuuraha ee boqortooyada. Fikradda Tawakkul ee Islaamka (in Alle oo kaliya la isku halleeyo, sababtana la qaato) waa kacaanka ugu weyn ee lagaga hortagayo in aadamuhu uu qof ama nidaam kale ka dhigto maamulaha dhabta ah ee masiirkiisa.
Xabsiga Casriga ah: Deynta Iyo Dacaayadda Algorithamyada
Haddii Roomaanku adeegsan jiray madadaalo jireed, nidaamyada maanta jiraa waxay adeegsadaan qalab aad u sifeysan oo aan indhaha lagu arkin. Laba hub oo waaweyn ayaa loo adeegsadaa Handasaada Maanka (Social Engineering) ee casriga ah: Nidaamyada Maaliyadda iyo Nidaamyada Xogta (Financial systems and Information control).
1. Silsiladda Maaliyadda (Debt as Control): Nidaamka dhaqaalaha ee maanta (Consumer capitalism) wuxuu ku dhisan yahay dhiirigelinta in qofku kharash gareeyo in ka badan inta uu shaqaysto, isagoo isticmaalaya deyn (Debt) ama kabaal (Leverage). Marka uu qofku galo deyn weyn—si uu u iibsado baabuur qaali ah ama guri ka weyn baahidiisa—wuxuu si toos ah u lumiyay xorriyaddiisii is-maamul. Madaxdiisa shaqada ama nidaamka dhaqaaluhu uma baahna inay xoog u adeegsadaan si uu u addeeco; baqdinta uu ka qabo inuu bixin waayo deynta ayaa ka dhigta mid u hoggaansan shuruud kasta. Deyn-bixiyuhu wuxuu u shaqeeyaa sidii askari aan muuqan oo nidaamku kuu diray.
2. Dacaayadda la Shakhsiyeeyay (Confirmation Bias & Propaganda): Erayga Propaganda waa farsamo lagu qaabeeyo aragtida dadka iyadoo la adeegsanayo xog la xushay si looga dhaadhiciyo ajande gaar ah. Beri hore, dacaayaddu waxay ahayd wargeysyo iyo boodhadh la soo dhejiyo. Maanta, waxay ku jirtaa taleefankaaga gacanta.
Algorithamyada Facebook, TikTok, iyo X (Twitter) waxay ururiyaan xogtaada. Waxay ogaadaan waxa ku cabsiiya iyo waxa ku xanaajiya. Intaas kadib, waxay isticmaalaan cillad maskaxeed oo loo yaqaan Confirmation bias—oo ah jecleystaha in qofku akhriyo kaliya xogta taageeraysa wixii uu markii horeba aaminsanaa.
Natiijadu waxay tahay in dadka la kala-qaybiyey. Nidaamka awooddu wuxuu ka faa’iidaystaa kala qaybsanaantan (Wealth concentration and political power). Marka bulshadu (ama dhallinyaradu) ay ku dhex loolamayaan arrimo aan macno lahayn oo khuseeya jinsiga, caan-baxa, ama khilaaf qabiil oo shaashadaha laga buunbuuniyay, cidna ma isweydiiso su’aalo ku saabsan hantida la lunsanayo, shuruucda la meel-marinayo, ama mustaqbalka la xaday. Jahawareerku waa gaashaan ay awooddu isku difaacdo.
Gunaanad
Awooddu marna ma seexato, mana oggolaato galdaloolo awoodeed. Nidaamyada siyaasadeed, dhaqaale, iyo kuwa teknoolajiyadeed ee inagu xeeran looma naqshadayn inay ku siiyaan xorriyad aad adigu isku-maamusho. Waxaa loo naqshadeeyay inay kuugu beddelaan xog lagaa macaasho, cod doorasho oo la marin-habaabiyo, iyo macaamiil iibsada wax uusan u baahnayn.
Xaqiiqada qadhaadh ee maqaalkani iftiiminayo ma aha in dunidu ay dhammaatay ama in dad shar-wadayaal ah ay si qarsoon inoo xukumaan. Xaqiiqadu waxay tahay mid ka fudud, kana qatar badan: Silsiladaha ina xiraya inagaa fureheena ku xirnay. Marka aynu ka baxno is-maamulka maskaxdeena (diiraddayada, dareenkeena, iyo xoolaheena), waxaan siinaynaa cid kasta oo danaynaysa ogolaansho buuxa oo ay inagu maamusho.
Cid kasta oo doonaysa inay xor ahaato maanta, uma baahna inay buur fuusho ama seef qaadato. Dagaalka ugu weyn ee xorriyaddu waa mid gudeed. Waa inaad doorataa akhrinta buugga halkii aad ka dooran lahayd madadaalada Algorithm-ka. Waa inaad doorataa qanaaco iyo hanti abuuris halkii aad ka qaadan lahayd deyn is-tus bulsho ah. Waa inaad barato sida loo xakameeyo cabsidaada, si aan loo helin badhan laguugu riixo in aad wax addeecdo.
Gunaanadka ugu dambeeyaa waa fariin taariikhdu si u-soo noqnoqota inoo bareyso: Haddii aadan adigu fariisan kursiga darawalka ee noloshaada, marna kursigaasi banaan ahaan maayo. Su’aasha qaraar ee laabtaada ku haraysaa waa: Go’aankii ugu dambeeyay ee aad gaartay, ma adigaa gaaray, mise nidaamka ayaad siiyay wixii uu kaa rabay adigoo u malaynaya inaad xor tahay?
Be G!
